LỄ HỘI CÚNG LÚA CỦA NGƯỜI M’NÔNG

22:07,31-12-2022 | Tác giả: Vũ Thuyên
Xem với cỡ chữ | Từ viết tắt

Dân tộc M’nông có 6 nhóm bộ tộc khác nhau, sinh sống rãi rác ở các tỉnh Đắk Lắc, Đắk Nông và Bình Phước. Người M’nông không sống xen kẻ mà theo dòng tộc của mình, trừ trường hợp di cư do một nguyên nhân nào đó như chiến tranh, bị bắt làm nô lệ… Ở Bình Phước thuộc nhóm M’nông - Bù Noong, sống rãi rác ở các xã Đồng Nai, Thọ Sơn, Đắk Nhau (Bù Đăng) và xã Đắk Ơ (Bù Gia Mập). Mỗi nhóm dân tộc có những phong tục, tập quán khác nhau theo vùng, miền, lãnh thổ, địa bàn cư trú nhưng lễ hội cúng lúa cơ bản giống nhau.


Là người con ưu tú của đồng bào M’nông, ông Điểu Giá, nguyên Phó chủ tịch UBND huyện Bù Đăng đã thông tin khá đầy đủ, chi tiết về tập quán lễ hội cúng lúa của dân tộc mình trước đây. Theo quan niệm, lúa có thần linh là nữ, có vú to, dài cung cấp cho con người sữa ăn hàng ngày (tượng trưng cho lúa). Vì thế, lễ cúng lúa xuất phát từ tín ngưỡng thờ thần mẹ lúa. Nhóm dân tộc M’nông - Bù Noong Bình Phước có tập quán lễ hội cúng lúa giống nhau với 5 lễ hội/năm, gồm: cúng gieo hạt, cúng đuổi sâu bọ, cúng lúa mới,  cúng rơm và lễ tắm hồn lúa.

Lễ cúng gieo hạt
Là lễ cúng đầu tiên trong năm, thường được tổ chức vào tháng 4 âm lịch. Sau khi phát dọn rẫy mới và đốt dọn rẫy cũ thì chuẩn bị gieo hạt (tỉa lúa), sau này có thêm mỳ, cà, ớt…để xuống giống. Lúa được chuẩn bị nhiều loại giống để trồng tỉa cùng một diện tích và được phân luồng lớn, nhỏ khác nhau. Tùy theo loại hạt được chuẩn bị sẵn ít hay nhiều như giống 3 tháng, 6 tháng, lúa mùa; trong đó lúa mùa là loại chính được giành diện tích lớn hơn, còn gống 3 tháng dùng để cứu đói giáp hạt. Các loại nếp, lúa dẻo, lúa ba giang được giành diện tích nhỏ hơn, còn ớt, cà, rau, thơm, chuối thì trồng xen và mỳ (sắn) trồng giáp ranh.
Lễ cúng gieo hạt được tổ chức lớn, nhỏ khác nhau, tùy theo điều kiện của mỗi gia đình. Gia đình khá giả thì thường cúng các loại gia súc, gia cầm để tế thần lúa như heo, dê, gà, vịt cùng một lúc với 1 hoặc 2 tố rượu cần 3 mắt (kích cở tố). Các loại gia súc, rượu để tế thần chỉ lấy máu và nước rượu đầu (chưa ai được uống) để cúng. Còn thịt và rượu là để đãi khách ăn uống. Thời gian lễ hội chỉ thực hiện trong một đêm, sáng hôm sau tiếp tục đi làm như bình thường. Còn đối với những gia đình khó khăn thì chỉ cần 1 con gà hoặc con heo nhỏ cùng 1 ché rượu nhỏ tượng trưng.
Lễ cúng đuổi sâu bọ
Lễ hội cúng lúa (đuổi sâu bọ), gọi là “chút njuh”, “chút trá”, tổ chức vào tháng 7 âm lịch. Đây là lễ hội giữa mùa được tổ chức khá công phu và trang trí rất cầu kỳ. Lễ hội được chuẩn bị trước 1 tuần và diễn ra từ 1-2 ngày. Tùy theo hoàn cảnh gia đình mà sử dụng các vật phẩm tế thần, gồm 1 tố rượu cần, 1 con heo, 2 con gà (lấy máu cúng), 1 cây nêu đơn (njuh), 1 cây chuỗi vòng nan (trá). Cây chuỗi này làm bằng lồ ô, được xâu dài bởi sợi chỉ đen, bao gồm: Hình tượng cánh con ó, xâu vòng nan, bông gòn, cái mỏ tre và cuối cùng là tấm đan lát hình chữ nhật được treo lên để khi gió thổi cái mõ kêu leng keng.
Cây nêu đơn và cây chuỗi vòng nan được cắm ở đất rẫy của gia đình. Đối với cây nêu đơn, mỗi mảnh đất cắm 1 cái, còn cây chuỗi vòng nan, mỗi rẫy cắm từ 2-4 cây (đầu đường vào rẫy, cửa chòi, bến nước….). Tối về cúng và đãi khách đến hôm sau.
Lễ cúng mừng lúa mới (lúa sớm)
Tháng 8 (âm lịch) là mùa mưa dầm, đồng thời mà mùa đói giáp hạt trầm trọng nhất. Vì thế, có gia đình trồng được củ mỳ thì nhổ non để ăn, còn nhà không trồng thì đào củ chụp, củ nần, bí đỏ, rau ăn thay cơm. Trong khi đó, nếu lúa trồng sớm hơn thì mưa ít, nắng nhiều, còn nếu gia đình nào gieo trễ thì trúng vào mùa mưa dầm, lúa chưa kịp chín đã đói. Vì thế để có gạo ăn thì phải tuốt lúa non đem luộc hoặc hấp đem sấy lửa rồi giã thành gạo ăn.
Trước khi đem gạo ra ăn thì phải cúng tế thần lúa, gọi là lễ ăn mừng lúa sớm (lúa mới). Trước khi tổ chức lễ phải đi săn bắt thú rừng, cá sông, suối để bữa tiệc được tươm tất và ngon miệng.
Lễ cúng tùy vào hoàn cảnh mỗi gia đình nhưng thường gồm 1 con gà, 1 con heo và 1 tố rượu cần. Nấu cơm xong, trước lúc ăn mang tất cả chà gạc, rìu, cào (xà bần), dao, rựa đặt lên trên cái nia rồi lấy cơm trét lên các dụng cụ đó cùng với máu gà hoặc heo. Với ý nghĩa là làm ra hạt gạo là nhớ các dụng cụ đó giúp đỡ, phát dọn rẫy mới có được hạt gạo cho ta ăn. Cúng xong thì phải cho các thần linh đó ăn trước, mình ăn sau.
Cơm nấu xong, xới cho vào bầu khô, đem chia cho mỗi nhà 1 bầu cơm, đến lượt nhà khác thì họ cũng cho mình như vậy. Trước khi ăn, ngoài cho các dụng cụ nêu trên ăn thì còn một nhân vật quan trọng ăn trước là chó. Ngoài ra khi ăn thì được mời thực khách cùng ăn với gia đình để chia sẻ niềm vui và nỗi khổ nhọc trong năm. Buổi lễ chỉ diễn ra trong 1 đêm là kết thúc.
Lễ cúng rơm
Lễ hội rước hồn lúa hay bứt rơm về nhà, tổ chức từ tháng Chạp hoặc tháng Giêng của năm sau, tùy vào mùa thu hoạch xong sớm hay muộn. Sau khi thu hoạch xong thì phải chừa lại khoảnh 1 diện tích lúa nhất định từ 10-20m2 tại nơi đặt cây nêu giữa rẫy. Khi đến mùa cúng lễ bứt rơm thì mới thu gom hết khoảnh diện tích lúa đã chừa.
Lễ đón thần lúa về nhà chưa phải đã chấm dứt mùa lễ trong năm mà là lễ cúng tạm thời nhằm tránh kiêng cử, đi viếng, thăm bà con, họ hàng nơi xa hoặc đi rừng, đi suối không bị xui xẻo, rủi ro. Lễ hội này kéo dài từ 1-2 ngày và được mời khách gần xa đến dự tiệc. Trong đó nhất thiết phải có rượu, gà để chiêu đãi khách xa đến dự tiệc mừng.
Vật phẩm cúng tế nhất thiết phải có con heo, tố rượu lớn, nhỏ tùy theo điều kiện của mỗi nhà. Lễ này không cần chuẩn bị chu đáo như lễ đuổi sâu bọ. Món ăn gồm thịt heo, thịt gà, canh bồi, cơm lam (nếp ống).
Cách thức làm lễ: Trước tiên phải cúng tại nơi đặt cây nêu bằng máu heo hoặc gà, rượu đầu và một nắm hèm rượu trong 1 ché nhỏ để tượng trưng rồi cầu khẩn mời thần lúa về nhà. Sau đó gỡ cây nêu cất vào chòi rẫy, nhổ một bội rơm, một cây thuốc lá cho vào khiêu (loại giỏ dùng tuốt lúa) rồi mang về. Trên đường về nhà phải rải trấu dọc đường để dẫn đường cho thần lúa theo về, miệng cứ kêu thần lúa về với mình. Cứ mỗi đoạn đường thổi 3 hồi còi bằng ống lồ ô nhỏ, gặp sông, suối thì chặt một lóng cây lồ ô bắc cầu để thần lúa đi qua, cứ vậy cho đến nhà. Khi đến nhà bắc một cầu thang lên cho lúa và thổi còi liên hồi để dẫn thần lúa lên khỏi bị lạc; treo giỏ rơm, cây thuốc lá trước cửa kho rồi cầu khẩn cho thần lúa được về nghỉ ngơi. Khi hoàng hôn xuống thì bắt đầu cúng thần lúa, mời hàng xóng đến cùng chung vui kéo dài đến sáng, có thể kéo dài đến ngày hôm sau mới chấm dứt một cuộc hội.
Lễ cúng rước thần lúa xong là bước vào mùa nắng, thời gian này chuẩn bị đất cho mùa vụ mới, chọn đất, phát rẫy mới và làm đất dọn cỏ rẫy cũ nếu còn tận dụng được. Phát dọn xong là thời kỳ nhàn rỗi nên tập trung đánh bắt cá, thú rừng, thăm viếng bà con, họ hàng ở các buôn làng khác. Đây cũng là thời gian nghỉ ngơi sau 1 năm lao động cực nhọc, vất vả.
Lễ tắm hồn lúa (tỏ ba)
Được tổ chức vào tháng 3 âm lịch của năm sau. Đây là lễ hội lớn nhất trong năm, giống như ngày tết cổ truyền của dân tộc Việt nên được tổ chức chu đáo, chuẩn bị đầy đủ vật phẩm cúng tế.
Cách thức tổ chức: Người thân ở xa được gọi về sum họp; bà con, họ hàng gần xa được đi mời trước từ 5-10 ngày, có hẹn ngày tổ chức rõ ràng để họ hàng đến đúng ngày, trường hợp không đi mời được thì gửi lời tin cho biết. Lễ hội được tổ chức trong 3 ngày, có thể tổ chức luân phiên nhau để được tham dự qua lại nhưng phải đúng tháng quy định.
Về ẩm thực, ngoài thịt, cá đã được chuẩn bị từ trước thì món canh bồi và nếp ống là bắt buộc phải có. Về vật tế phẩm gồm trâu, bò (trường hợp đã thề với thần lúa trước đó); dê (trường hợp gia đình có bệnh tật do thần lúa phạt). Vật tế phẩm thường dùng trong lễ hội: 1 con heo lớn hoặc nhỏ (gia đình khá giả có thể 3-4 con, chủ yếu là xoay đầu cho khách quý. “Xoay đầu” có nghĩa là năm nay mình mời người ta ăn thì một vài năm sau ắt họ sẽ mời lại mình. Hộ nghèo, khó khăn thì giết 1 con gà làm vật tế phẩm. Đặc biệt, lễ hội này vừa cúng vừa đãi khách nên rượu không thể thiếu, có thể từ 4-5 tố lớn, nhỏ.
Cách thức cúng tế (chỉ cúng trong nhà): giã bột nghệ với gạo, làm cái nêu thần (nhỏ) dựng trên đống lúa trong kho, nếp ống, máu heo, trâu, bò hoặc gà (riêng con dê thì phải để lại cái đầu trên đống lúa), 1 tố rượu nhỏ, 1 bầu nước đổ lên lúa rồi cầu khẩn. Cầu cho lúa được mùa quanh năm, mùa màng năm sau xanh tốt và thu hoạch nhiều hơn năm trước. Lúa đổ trong kho chủ yếu là lúa mùa, không tính lúa khác đã đựng trong các bồ nhỏ xung quanh nhà.
Các lễ hội nêu trên tổ chức lớn hay nhỏ đều phụ thuộc vào điều kiện của mỗi gia đình. Sau khi lễ cúng thần xong thì đến phần “hội”, tiếp khách, ăn mừng. Khi uống rượu thì chủ nhà uống trước mới đến khách, từ ông già, bà lão đến thanh niên, đến trước uống trước, đến sau uống sau. Khách dự hết nhà này sang nhà khác, đến khi mệt thì nghỉ. Trong lúc vui tiệc thì kết hợp ca hát, đánh cồng chiêng vui nhộn (bài ca giao duyên, trữ tình, đối đáp), cứ thế diễn ra suốt lễ hội. Về rượu cốt, trước khi uống phải hút rượu ra đựng bằng ché khác, khi khách đến thì rót bằng ống tre nhỏ để mời khách trước, sau đó mới mời qua rượu tố uống.

Trong lúc đánh cồng, chiêng, để cuộc nhậu thêm vui hơn thì thi nhau đánh cồng la bằng cách đốt đứt 1 cây chuối hoặc 1 cây củi tươi. Nếu thắng thì thưởng cho đội cồng chiêng này một 1 tố rượu cần.









Ngày nay các lễ hội cúng lúa không còn nên đồng bào M’nông Bình Phước tổ chức ăn tết cổ truyền như dân tộc Việt.
(Trong ảnh là đồng bào M’nông xã Đắk Nhau, huyện Bù Đăng tổ chức ăn tết cổ truyền)

Tin liên quan

Trưởng Ban biên tập: TS. Trần Quốc Hoàn - Phó Giám đốc Sở KHCN

Ghi rõ nguồn Sở KH&CN Bình Phước khi phát hành lại thông tin từ Website này

Địa chỉ: 678 Quốc lộ 14, phường Tân Phú, thành phố Ðồng Xoài, Bình Phước

Điện thoại: 02713.879.112- Fax: 02713.879.113

Email: tsokhcn@binhphuoc.gov.vn